Βασικά ζητήματα της θεματολογίας κάθε ταινίας και ντοκυμανταίρ ή και θεατρικά αποδιδόμενου σεναρίου μου περιστρέφονται γύρω από αυτές τις έννοιες. Αλλά να δούμε πώς τις εννοούσαν στην Ομηρική εποχή και έχω το λόγο μου για αυτό.
Στην Ομηρική εποχή, η έννοια της τύχης δεν είχε την ίδια σημασία όπως της αποδίδουμε σήμερα. Αντίθετα, η ζωή των ανθρώπων θεωρούνταν ότι καθοριζόταν κυρίως από τη Μοίρα και τη Θεϊκή Βούληση.
Οι ήρωες της Ιλιάδας και της Οδύσσειας δεν βασίζονταν στην τύχη, αλλά στην μοίρα τους, την οποίαν είχε ορίσει η θεϊκή τάξη. Οι θεοί, ιδιαίτερα ο Δίας, είχαν τον έλεγχο των γεγονότων και μπορούσαν να επηρεάσουν την πορεία της ζωής των ανθρώπων. Ωστόσο, υπήρχαν στιγμές όπου το τυχαίο στοιχείο έπαιζε σπουδαίο ρόλο, όπως σε μάχες ή ταξίδια, αλλά πάντα μέσα στο πλαίσιο της θεϊκής βούλησης.
Η τύχη λοιπόν, όπως την αντιλαμβανόμαστε σήμερα, δηλαδή ως κάτι ανεξάρτητο από τη μοίρα ή τη θεϊκή παρέμβαση, δεν ήταν κυρίαρχη στην Ομηρική σκέψη. Αντίθετα, η ζωή των ανθρώπων ήταν προκαθορισμένη, και η αντίσταση στη μοίρα θεωρούνταν μάταιη ή ακόμα και ύβρις προς τους θεούς.
Αντιστοίχως και η έννοια της ελεύθερης βούλησης ήταν αρκετά διαφορετική από τη σύγχρονη αντίληψη. Όπως με την τύχη και η ελεύθερη βούληση καθοριζόταν σε μεγάλο βαθμό από τη Μοίρα και τη Θεϊκή Βούληση.
Οι θεοί είχαν ενεργό ρόλο στις αποφάσεις των ανθρώπων, επηρεάζοντας τις πράξεις τους είτε μέσω άμεσης παρέμβασης είτε μέσω οιωνών. Ωστόσο, οι ήρωες της Ιλιάδας και της Οδύσσειας δεν ήταν εντελώς παθητικοί απέναντι στη μοίρα τους. Είχαν τη δυνατότητα να επιλέξουν πώς θα αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις, ακόμα κι αν η τελική έκβαση ήταν προκαθορισμένη.
Ο Αχιλλέας γνωρίζει ότι εάν επιστρέψει στη μάχη, θα πεθάνει, αλλά επιλέγει να το κάνει για να εκδικηθεί τον θάνατο του Πατρόκλου. Ο Οδυσσέας, από την άλλη πλευρά, χρησιμοποιεί την εξυπνάδα και την επιμονή του για να ξεπεράσει τα εμπόδια, τα οποία του θέτουν οι θεοί, δείχνοντας ότι η ανθρώπινη βούληση μπορεί να συνυπάρχει με τη θεϊκή παρέμβαση.
Άρα, η ελεύθερη βούληση στην Ομηρική εποχή δεν ήταν απόλυτη, αλλά υπήρχε μέσα σε ένα πλαίσιο μοίρας και θεϊκής καθοδήγησης.
Και το σπουδαιότερο σημείο ευρίσκεται σε μία μόνο λέξη: στη λέξη “πώς”!
Ναι μεν οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να αλλάξουν τη μοίρα τους αλλά είχαν τη δυνατότητα να επιλέξουν ΠΩΣ θα αντιδράσουν! Και εδώ παρεισφρέει η έννοια της αξιοπρέπειας.
Στην Ομηρική εποχή η αληθινή αξιοπρέπεια είναι ΠΡΟΝΟΜΙΟ του ανθρώπου, ο οποίος ρίχνεται σε μεγάλα έργα ενώ απειλείται αδιάκοπα από αναπόφευκτο αφανισμό.
Ο Όμηρος δεν χρησιμοποιεί τον όρο “αξιοπρέπεια” με τη σύγχρονη έννοια, αλλά μέσα από τα έργα του, Ιλιάδα και Οδύσσεια, αναδεικνύει την έννοια της τιμής, του σεβασμού και της ηρωικής αρετής, τα οποία συνδέονται άμεσα με την αξιοπρέπεια.
Στην Ομηρική εποχή λοιπόν, η αξιοπρέπεια ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την τιμή, την κοινωνική θέση και την αναγνώριση από τους άλλους. Οι ήρωες της Ιλιάδας και της Οδύσσειας έπρεπε να υπερασπιστούν την τιμή τους, να αποδείξουν την αξία τους στη μάχη ή στην εξυπνάδα και να διατηρήσουν την υπόληψή τους. Η αξιοπρέπεια ήταν εξωτερική, δηλαδή εξαρτιόταν από το πώς τους έβλεπαν οι άλλοι.
Σήμερα, η αξιοπρέπεια προσεγγίζεται μάλλον ως εσωτερική έννοια. Συνδέεται με τον αυτοσεβασμό, την ηθική ακεραιότητα και την ατομική ελευθερία. Δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την κοινωνική θέση ή τη γνώμη των άλλων, αλλά από το πώς αντιλαμβάνεται κανείς τον εαυτό του και πώς διεκδικεί τον σεβασμό.
Επιστρέφοντας τώρα στην… Ομηρική εποχή εκτός από το “πώς” υπάρχει και η έννοια των “μεγάλων έργων”. Η αξιοπρέπεια ως προνόμιο δοκιμάζεται τα μέγιστα όταν επιτελείς “μεγάλο έργο”. Τι σημαίνει όμως μεγάλο έργο; Μήπως να κατακτήσεις τον Κόσμο; Όχι κατ΄ ανάγκην. Σημαίνει όμως πως οφείλεις να τον αλλάξεις προς το καλύτερο, έστω και στην πιο “ασήμαντη” του λεπτομέρεια!
Τότε ξαφνικά οι έννοιες, τύχη, ελεύθερη βούληση και αξιοπρέπεια ενοποιούνται!
Δείτε και εδώ:
