Ο Αμερικανός θεατρικός συγγραφέας Μάξγουελ Άντερσον υποστήριξε κάποτε πως αυτό, το οποίο μένει από τις κοινωνίες δεν είναι ούτε οι πόλεμοι ούτε οι πολιτικοί, αλλά οι τέχνες. Η άποψη αυτή είναι γοητευτική, αλλά όχι πλήρης. Οι πόλεμοι αφήνουν πίσω τους τραύματα και ερείπια, ενώ οι πράξεις των πολιτικών έχουν συνέπειες, οι οποίες συχνά διαρκούν αιώνες.
Ωστόσο, οι τέχνες είναι πράγματι εκείνες, οι οποίες διατηρούν τη λάμψη τους διαχρονικά. Και το κυριότερο: αποτελούν έναν δημοκρατικό δρόμο προς την αθανασία. Δεν χρειάζεται κανείς να γίνει κατακτητής ή πολιτικός για να αφήσει πίσω του ένα ίχνος· αρκεί να δημιουργήσει.
Και σκέφτομαι την Ιλιάδα. Το έπος δεν είναι απλώς μια αφήγηση πολέμου, αλλά μια βαθιά στοχαστική εξερεύνηση της θνητότητας και της ανθρώπινης μοίρας. Οι θνητοί, σε αντίθεση με τους αθάνατους θεούς, οι οποίοι μπορούν να κάνουν λάθη, να ψεύδονται και να φέρονται ανήθικα, επειδή έχουν άπειρες ευκαιρίες να διορθώσουν τα λάθη τους, αντιμετωπίζουν τις οριστικές συνέπειες των πράξεων τους. Ο Γλαύκος παρομοιάζει τις ζωές των ανθρώπων με φύλλα, τα οποία παρασύρει ο άνεμος. Ακόμη και ο Αχιλλέας, παρά τη θεϊκή του καταγωγή, παραμένει ευάλωτος.
Μπροστά στη βεβαιότητα του θανάτου, οι ήρωες αναζητούν το κλέος — τη μόνη μορφή αθανασίας, η οποία τους είναι προσιτή. Ο Έκτορας το εκφράζει καθαρά: να μη χαθεί χωρίς αγώνα, αλλά να αφήσει πίσω του κάτι άξιο μνήμης. Έτσι, η Ιλιάδα παρουσιάζει μια ιδιότυπη μετά θάνατον ζωή: εκείνη, την οποίαν χαρίζουν οι ιστορίες, η μνήμη, η τέχνη.
Κι όμως, εδώ αναδύεται μια εκπληκτική ειρωνεία. Οι ήρωες της Ιλιάδας κυνηγούν το κλέος μέσω της βίας, αλλά η πραγματική τους αθανασία δεν προέρχεται από τις πράξεις τους· προέρχεται από την καλλιτεχνική αναπαράστασή τους. Ο Αχιλλέας επέλεξε μια σύντομη, ένδοξη ζωή αντί μιας μακράς και άδοξης — αλλά εάν δεν υπήρχε ο Όμηρος, ούτε αυτή η επιλογή θα είχε νόημα. Η τέχνη γίνεται το αποθετήριο της μνήμης, ο μόνος χώρος όπου οι θνητοί μπορούν πραγματικά να «επιβιώσουν» μέσα στον χρόνο.
Στην Ιλιάδα, μόνο οι πολεμιστές — κυρίως οι αριστοκράτες — μπορούν να διεκδικήσουν κλέος. Αλλά η ίδια η δημιουργία του έπους ανατρέπει αυτή την ιεραρχία: ο Όμηρος, ένας αοιδός, κατακτά μεγαλύτερη αθανασία από όλους τους βασιλιάδες, τους οποίους τραγουδά. Η τέχνη εκδημοκρατίζει την αθανασία· δεν χρειάζεται πλέον να είσαι Αχιλλέας για να ξεπεράσεις τη θνησιμότητα, αρκεί να δημιουργήσεις κάτι άξιο μνήμης.
Και είναι η αναζήτηση του κλέους ως απάντηση στη θνησιμότητα, το οποίο μέσω της τέχνης μπορείς να κατακτήσεις.
Το απρόβλεπτο καρέ του Τεύκρου Σακελλαρόπουλου: Περί Τέχνης και Αθανασίας
