(Η πληροφορία είναι πληροφορία, ούτε ύλη ούτε ενέργεια)
—Norbert Wiener
Όλα αυτά τα χρόνια της ζωής μου έχω διαπιστώσει πάμπολλες φορές ένα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό της ανθρώπινης συμπεριφοράς:
Την λήθη…
Οι περισσότεροι άνθρωποι ξεχνούν πολύ, μα πολύ σύντομα και το χειρότερο το εύρος του χρονικού τους ορίζοντα δεν υπερβαίνει λίγους μήνες… πριν και μετά…
Θα με ερωτήσετε φυσικά: και λοιπόν;
Σύμφωνοι η πείνα για παράδειγμα δεν έχει “ιστορική” διάσταση και το τώρα είναι το μόνο βέβαιο. Ωστόσο όλα αυτά θα ήταν απλά και κατανοητά εάν δεν συνέβαινε να αποφασίζουν και με αυτό το εύρος.. . Εδώ υπάρχει θέμα…
Είναι πέραν από προφανές και δεν νομίζω να διαφωνήσει κανείς μαζί μου πως η ανθρωπότητα είναι συνεχής… Δεν δυνάμεθα να αποκόψουμε μία γενιά ή ένα χρονικό διάστημα και να το θεωρήσουμε αυτόνομο. Αυτό ισχύει και για κάθε άνθρωπο ξεχωριστά, αλλά και για ομάδες, χώρες, έθνη…
Συνεπώς συμβαίνουν δύο τινά:
1. Η χωρο-χρονική μας παρουσία δεν είναι καθόλου ανεξάρτητη των προηγουμένων ανθρώπων και γεγονότων και
2. Αφού συμβαίνει το προηγούμενο, διαθέτουμε ένα σπουδαίο “εργαλείο” πιθανολογούμενης πρόβλεψης του μέλλοντος… (αλλά και επηρεασμού)!
Προσέξτε το πολύ καλά αυτό!
Προσέξτε πάλι τι έγραψα: “εργαλείο” πρόβλεψης και κατανόησης του μέλλοντος… Μόνο που αυτό το εργαλείο αποκτάται με την βαθειά γνώση της ιστορίας και των γεγονότων… και όχι μόνον…
Πριν από πολλά χρόνια (όταν ήμουν φοιτητής), διάβασα την Κυβερνητική του Norbert Wiener ένα δύσκολο ομολογουμένως βιβλίο του 1948 (ημ/νία αγοράς 6-6-1986 και… 600 δραχμές) και εντυπωσιάστηκα με το σκεπτικό, του πως μπορείς να προβλέψεις την πορεία ενός αεροπλάνου, ώστε σε μία δεδομένη μελλοντική στιγμή να το καταρρίψεις με ένα βλήμα, το οποίο θα το συναντήσει σε ένα διαφορετικό σημείο του χώρου. Μη γελάτε. Καθόλου αστείο! Το αναφέρω ως ενδεικτικό παράδειγμα. Από τότε μελέτησα ιδιαιτέρως αυτό το θέμα και μεταξύ αυτών συμπεριλαμβάνονται πάρα πολλά βιβλία και θεωρίες, οι οποίες προσφάτως έγιναν και πολύ της μόδας (Θεωρία Παιγνίων, αλλά και θεωρία… Καταστροφών και Χάους)!
Έκτοτε αυτός ο τομέας μου φάνηκε ο συναρπαστικότερος όλων και πέραν των εντυπωσιακών ορισμών του (οι οποίοι απλά φαίνονται ακατανόητοι και κρύβουν ένα μυστήριο) βοηθούν κάποιον να κατανοήσει πόσο… “ακατανόητοι” είναι οι νόμοι της πραγματικής ζωής…
Εξ’ ου και η ρήση του μεγίστου των Φιλοσόφων Σωκράτη:
“Εν οίδα, ότι ουδέν οίδα”
Και παρακαλώ, όποιος διατείνεται ότι γνωρίζει να είστε βέβαιοι πως αφ’ ενός δεν γνωρίζει τι του γίνεται και αφ’ ετέρου –και κυρίως- δεν είναι ικανός να τροποποιήσει τα μελλούμενα και να δράσει… (σημειώστε το αυτό).
Γιατί τώρα τα γράφω όλα αυτά;
Επανέρχομαι στην έκφραση κλειδί, “εργαλείο” πιθανολογούμενης πρόβλεψης του μέλλοντος και επηρεασμού!
Το μόνο πραγματικό δεδομένο, το οποίο διαθέτουμε είναι τα γεγονότα του παρελθόντος. Συνεπώς έχουμε μία εικόνα, του πως έδρασαν οι άνθρωποι υπό ανάλογες περιστάσεις και μία γνώση των αποτελεσμάτων τους. Πολύ (μα πολύ) σημαντικό αυτό.
Με την υποτιθέμενη “βεβαιότητα” της μελλοντικής πορείας και την ανάλογη αφροσύνη με την οποία λαμβάνονται αποφάσεις κάθε είδους θα ήθελα να αναλογιστείτε δύο χρονολογίες:
1915-2015
Το 1915 ήταν σκληρή χρονιά για την Ευρώπη, διότι ήταν μόλις ο δεύτερος χρόνος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ωστόσο ακόμα υπήρχαν η Αυστρο-Ουγγρική Αυτοκρατορία (που είναι τώρα άραγε;), η Οθωμανική Αυτοκρατορία (που είναι και αυτή;), η Πρωσία υπό Αυτοκρατορικό καθεστώς (εδώ είναι μεταλλαγμένη ενδεχομένως, αλλά τότε δεν είχε το στίγμα του Ναζισμού και των επαίσχυντων εγκλημάτων του ολοκαυτώματος), η Ρωσία (ακόμα με τον Τσάρο, μετά η Επανάστασις και η Ένωσις Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών και από το 1989 πάλι στάχτες) και στην Ελλάδα η ορμή των Βαλκανικών Πολέμων και η εδαφική επέκταση, αλλά όχι και η Μικρασιατική καταστροφή (1922)…
1915…
Αναλογισθείτε λοιπόν νοερά πως είσαστε στην ίδια θέση, όπως τώρα, αλλά 100 χρόνια πριν… και σκεφθείτε τι μπορούσατε να γνωρίζατε πραγματικά και τι αποφάσεις θα λαμβάνατε… Εάν μάλιστα αφορούσαν οικονομικά δεδομένα…
Ωστόσο γνωρίζουμε πολύ καλά πως συνέβησαν γεγονότα απίστευτα μικρής πιθανότητας και άλλα περισσότερο προβλέψιμα από επιτυχημένη ερμηνεία των γεγονότων… Αυτό είναι το μόνο αξιόπιστο “εργαλείο” μας! Υπάρχει όμως και κάτι ακόμα!
Ακόμα και εάν δεν γνωρίζουμε τίποτα άλλο, είδαμε πως με την δική μας αδράνεια ή δράση πάρα πολλά γεγονότα άλλαξαν πορεία… κατευθύνθηκαν σε τελείως διαφορετικά σημεία και ίσχυσαν. Εδώ ισχύει η θεωρία… καταστροφών, η οποία σε αντίθεση με την θεωρία παιγνίων, η οποία αναλύει αποφάσεις σε καταστάσεις στρατηγικής αλληλεξάρτησης, η θεωρία καταστροφών αναλύει πως πολύ μικρές μεταβολές στις αρχικές συνθήκες μπορούν να επηρεάσουν και να τροποποιήσουν τα μέγιστα τα αποτελέσματα. Είναι εφικτή η εφαρμογή της από τον κάθε έναν και μόνον!
Η θεωρία παιγνίων είναι μία “παθητική” θεωρία, ενώ η θεωρία “καταστροφών” είναι μία “ενεργητική” θεωρία, η οποία μάλιστα είναι και η αγαπημένη θεωρία των “μικρών” της ζωής. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και τα προηγούμενα γεγονότα, τα οποία περιγράφω προήλθαν από την εφαρμογή της στο μυαλό τριών Σλάβων φοιτητών, οι οποίοι αποφάσισαν να δολοφονήσουν τον Αρχιδούκα Φραγκίσκου Φερδινάνδου της Αυστρίας, διάδοχο του θρόνου της Αυστο-Ουγγαρίας… Να μην αναφερθώ στον Λένιν και πως προέκυψε η Ρωσική Επανάστασις…
Κάθε ένας μας αυτή τη στιγμή χρειάζεται να εφαρμόσει μία ανάλογη θεωρία, η οποία το μόνο βέβαιο είναι πως δεν έχει να κάνει με την αδράνεια… αλλά με την δράση…
Σημειώσεις
Norbert Wiener, Κυβερνητική, ή έλεγχος και επικοινωνία στα ζώα και στις μηχανές, (εκδόσεις Καστανιώτη) – Cybernetics: Or the Control and Communication in the Animal and the Machine
Δείτε και το εξαίρετο βιβλίο του Κώστα Φιλίνη “Θεωρία των Παιγνίων και πολιτική Στρατηγική” Εκδόσεις Θεμέλιο 1972
Πηγή χάρτη της Ευρώπης: “Courtesy of the University of Texas Libraries, The University of Texas at Austin.”
© 2015 University of Texas at Austin
Αρχική Δημοσίευση: 23 Φεβ. 2015
